A selection of cotton fabrics.

Ffocws ar ffabrig: cotwm

Cotwm yw’r ffibr naturiol mwyaf cyffredin a ddefnyddir i wneud ffabrig ar draws y byd.

Mae’n cael ei wneud o’r ffibrau edefyn meddal a gwlanog sy’n tyfu mewn hadlestr (casyn amddiffynnol) o amgylch hadau’r planhigyn cotwm. Mae’r ffibr wedi’i wneud o seliwlos yn bennaf. Mae planhigion cotwm yn cael eu tyfu mewn gwledydd trofannol ac isdrofannol o amgylch y byd, gan gynnwys yr Americas, Affrica ac India. Mae’r ffibrau’n cael eu nyddu’n edafedd ac yna eu gwehyddu neu eu gwau i greu ffabrig meddal, anadladwy, amsugnol, cryf a golchadwy. Gan ddibynnu ar y math o ffeibr cotwm a ddefnyddiwyd a’r dull cynhyrchu, gellir defnyddio cotwm ar gyfer unrhyw beth o felfedau cain i wisgoedd gyda’r nos i ddillad gwaith sy’n para’n dda.

Mae tua 25 miliwn o dunelli neu 110 miliwn o fyrnau o gotwm yn cael eu cynhyrchu o amgylch y byd bob blwyddyn, sy’n cyfrif am 2.5% o dir âr y byd. Tsieina yw’r wlad sy’n cynhyrchu’r mwyaf o gotwm, ond America sydd wedi bod yn allforio’r mwyaf o gotwm ers sawl blwyddyn.

Mathau o ffabrig cotwm

Gellir defnyddio edau gotwm i wneud ffabrigau wedi’u gwau neu wedi’u gwehyddu. Mae llawer o ffabrigau yn cael eu gwneud yn gyfan gwbl o gotwm tra bod ffabrigau eraill yn cael eu gwneud o gymysgedd o gotwm a ffibrau eraill fel polyester. Gall cotwm hefyd gael ei gymysgu’n llwyddiannus ag elastan i wneud edau sy’n ymestyn ar gyfer ffabrigau wedi’u gwau a jîns denim sy’n ymestyn.

Cambrig: Un o’r mathau meinaf a mwyaf trwchus o liain, a ddefnyddiwyd yn hanesyddol i wneud crysau gwaith glas. Fe’i defnyddir hefyd ar gyfer gobenyddion/clustogau gan ei fod yn cadw plu i mewn yn effeithiol.

Melfaréd: Ffabrig melfed gwrymiog sydd â ‘chordiau’ paralel amlwg. Mae’n cael ei wneud trwy wehyddu setiau ychwanegol o ffibr i’r ffabrig sylfaenol er mwyn ffurfio gwrymiau fertigol. Mae nifer y gwrymiau fesul modfedd o ffabrig yn amrywio o 1.5 fesul modfedd, sy’n llydan iawn, i 21 fesul modfedd, sy’n fain iawn. Y maint safonol yw 11 gwrym fesul modfedd fel arfer. Fe’i defnyddir ar gyfer trowsus, siacedi, ac ati.

Denim: Ffabrig cotwm cryf sy’n cael ei wehyddu gyda’r edafedd anwe (llorweddol) yn mynd o dan ddwy neu fwy o’r edafedd ystof (fertigol). Mae hyn yn cynhyrchu effaith rib groeslinol. Dim ond yr edafedd ystof sy’n cael eu lliwio (gydag indigo fel arfer), tra bod yr edafedd anwe’n cael eu gadael yn wyn. Fe’i defnyddir ar gyfer jîns, siacedi ac ati.

Dril: Ffabrig ‘caerog’ cryf, a ddefnyddir mewn trowsus dynion a menywod.

Eifftaidd: Cotwm meddal ac amsugnol o ansawdd da iawn, a ddefnyddir yn aml ar gyfer tywelion a dillad gwely.

Gwlanen: Ffabrig gwead plaen neu gaerog gyda cheden ar un ochr neu’r ddwy ochr. Fe’i defnyddir ar gyfer trowsus yn gyffredinol.

Fflaneléd: Ffabrig meddal gyda cheden ar un ochr. Fe’i defnyddir yn aml ar gyfer dillad nos a dillad gwely.

Cotwm jyrsi: Ffabrig main wedi’i wau sy’n ymestyn. Fe’i defnyddir ar gyfer dillad isaf, crysau T ac ati.

Cotwm wedi’i wau: Defnyddir edafedd cotwm o wahanol drwch i wau hosanau, siwmperi ac ati.

Cotwm main: Ffabrig o ansawdd da, wedi’i wehyddu’n fain. Mae’n tarddu o Laon yn Ffrainc. Mae teimlad sidanaidd iddo ac fe’i defnyddir yn aml i wneud dillad haf menywod.

Cotwm sglein: Proses a ddatblygwyd ym 1844 gan John Mercer i roi gorffeniad sgleiniog, llyfn i ffabrig cotwm. Mae’r ffabrig yn cael ei ddeifio, ac yna ei roi mewn toddiant soda costig a’i rinsio. Mae’r broses yn gwneud i ffibrau’r ffabrig chwyddo, gan gynyddu eu cryfder a’u gallu i ddal llifyn. Fe’i defnyddir yn aml ar gyfer crysau/blowsys/sgertiau a dodrefn meddal.

Mwslin: Ffabrig plaen tryloyw wedi’i wehyddu. Gall fod yn lliw naturiol neu wedi’i liwio. Fe’i defnyddir i addurno ffenestri ac ar gyfer rhai mathau o ddillad menywod, fel sgarffiau.

Organdi: Ffabrig tryloyw a thenau iawn gyda gorffeniad crychlyd. Fe’i defnyddir ar gyfer gwisgoedd gyda’r nos ac i addurno ffenestri.

Cotwm llydan: Mae ganddo orffeniad meddal, gloyw ac fe’i gwehyddir gan ddefnyddio gwead plaen neu fasged. Fe’i defnyddir ar gyfer crysau.

Percal: Ffabrig gwead plaen meddal, llyfn a wnaed o edafedd cotwm wedi’u cardio a’u cribo. Fe’i ceir yn aml mewn dillad haf a dillad gwely ysgafn.

Cotwm Pima: Enw arall arno yw edefyn hir iawn (ELS), ac mae’n fath o gotwm sy’n cael ei dyfu’n bennaf ym Mheriw, de-ddwyrain Unol Daleithiau America ac Awstralia. Ystyrir mai hwn yw un o’r blendiau gorau o gotwm ac mae’n gryf ac amsugnol iawn. Fe’i defnyddir ar gyfer tywelion a dillad gwely.

Satîn: Ffabrig o wead satin gloyw, sidanaidd. Yn aml, bydd gan satîn fwy o edafedd fesul modfedd sgwâr er mwyn ei wneud yn fwy meddal a chryf. Fe’i defnyddir yn aml ar gyfer crysau, ffrogiau a sgertiau menywod.

Seersucker: Ffabrig a nodweddir gan ei stribedi crych, a wneir trwy wehyddu rhai o’r edafedd ystof yn rhydd ac eraill yn dynn. Fe’i defnyddir yn aml ar gyfer lleiniau bwrdd, ond fe’i defnyddir hefyd ar gyfer dillad haf menywod.

Teri: Mae’r ffabrig hwn yn cael ei wneud ar wyddiau arbennig, ac mae ei strwythur yn cynnwys dolenni cotwm sy’n gallu amsugno symiau mawr o ddŵr. Fe’i defnyddir ar gyfer tywelion yn bennaf.

Twil: Fe’i nodweddir gan ribiau croeslinol ar ei wyneb a gorffeniad meddal, llyfn. Mae gabardîn, serge, a denim oll yn enghreifftiau o ffabrigau twil. Fe’i defnyddir yn aml ar gyfer trowsus neu gotiau.

Melfed: Ffabrig moethus meddal gyda pheil byr sy’n adlewyrchu golau, gan beri i’r lliw newid gan ddibynnu o ba ongl yr edrychir arno. Mae’n cael ei wneud trwy wehyddu dau wahanol drwch o’r ffabrig ar yr un pryd, sy’n cael eu torri a’u rholio ar roliau ffabrig ar wahân.

Materion amgylcheddol yn ymwneud â chynhyrchu cotwm

Gall cynhyrchu  cotwm fod yn anghynaliadwy o ganlyniad i’r symiau enfawr o ddŵr, plaladdwyr a llifynnau cemegol a ddefnyddir i’w gynhyrchu. Mae ansawdd bywyd llawer o dyfwyr/gweithwyr cotwm yn wael iawn hefyd.

Mae cotwm yn cael ei gynhyrchu mewn rhannau cyflog isel o’r byd sy’n datblygu, e.e. Tsieina, India, Affrica, Bangladesh ac America Ladin. Mae’n cyfrif am oddeutu 40% o’r tecstilau a gynhyrchir yn y byd, gan gynnal bywoliaeth 300 miliwn o bobl (neu bron 7% o’r holl lafur) yn y byd sy’n datblygu.
Mae dyfrhau yn cynnal 70% o’r cotwm a gynhyrchir yn y byd ac, yn ôl amcangyfrifon gan y Sefydliad Cyfiawnder Amgylcheddol, ystyrir bod 15 i 35% o’r achosion hynny o dynnu dŵr yn anghynaliadwy.

Yn ôl y Fenter Masnach Gynaliadwy (IDH), mae’r diwydiant cotwm yn cyfrif am oddeutu 10% o’r holl gemegau amaethyddol a ddefnyddir ar draws y byd.
Yn ôl Cronfa Bywyd Gwyllt y Byd, mae’n cymryd oddeutu 20,000 o litrau o ddŵr i gynhyrchu un cilogram o gotwm, sy’n cyfateb yn fras i faint sydd ei angen i gynhyrchu un crys T a phâr o jîns.

Cotwm organig

Ffibr naturiol, adnewyddadwy a bioddiraddadwy yw hwn. Mae o fudd i gynhyrchwyr cotwm a’r amgylchedd mewn gwledydd sy’n datblygu trwy osgoi effeithiau niweidiol plaladdwyr gwenwynig, ac mae’r gost gynhyrchu is yn gwella amodau cymdeithasol. Mae defnyddwyr yn y Deyrnas Unedig hefyd yn elwa o ddillad sy’n cael eu gwneud heb ddefnyddio miloedd o gemegau gwenwynig a carsinogenig.
Rhagor o wybodaeth am gotwm organig.

Y Rhaglen Cotwm Masnach Deg

Mae’r rhaglen hon yn cysylltu ffermwyr â’r nifer gynyddol o fusnesau sy’n ceisio gwneud cotwm cynaliadwy yn rhan graidd o’u busnes. Y nod yw defnyddio mwy o gotwm Masnach Deg wrth wneud dillad a thecstilau, yn hytrach na chreu detholiad cotwm Masnach Deg penodol. Mae hyn yn golygu mwy o werthiannau Masnach Deg i ffermwyr a mwy o ffyrdd i gefnogi Masnach Deg trwy’r hyn mae defnyddwyr yn ei brynu. Rhagor o wybodaeth am gotwm Masnach Deg

Y Fenter Cotwm Gwell

Dechreuodd y fenter hon yn 2005 pan gyfarfu grŵp o arbenigwyr ar nwyddau mewn trafodaeth bord gron a gynhaliwyd gan Gronfa Bywyd Gwyllt y Byd i ystyried datrysiadau ar gyfer amaethyddiaeth fyd-eang. Nod y Fenter Cotwm Gwell, erbyn 2020, yw y bydd traean o’r cotwm a gynhyrchir yn y byd yn Gotwm Gwell, a gynhyrchir gan ffermwyr sy’n:

  • Lleihau effaith niweidiol arferion amddiffyn cnydau gymaint â phosibl.
  • Defnyddio dŵr yn effeithlon a gofalu am faint o ddŵr sydd ar gael.
  • Gofalu am iechyd y pridd.
  • Gwarchod cynefinoedd naturiol.
  • Gwarchod a gofalu am ansawdd y ffibr.
  • Hyrwyddo gwaith boddhaol.

Rhagor o wybodaeth am y Fenter Cotwm Gwell.

Sut i ofalu am gotwm