A sheep in a field.

Ffocws ar ffabrig: gwlân

Bwrw golwg ar fyd rhyfeddol gwlân.

Mae gwlân yn edau sy’n cael ei wneud trwy droelli ffibrau fflîs anifail (defaid fel arfer), ond gall ddod o eifr, lamas neu gamelod hefyd. Mae gwlân yn gwrthsefyll staenau a chrychau yn naturiol. Mae hefyd yn amsugno lleithder ac yn adnabyddus am ei gynhesrwydd. Mae gwlân yn lliwio’n hawdd, felly gellir cael dillad lliwiau gwahanol.

Caiff edau wlanog ei wneud trwy droi dau neu fwy o edafedd (plys) at ei gilydd, i’r cyfeiriad gyferbyn i’r cyfeiriad y cawsant eu nyddu, er mwyn creu edau gref, gytbwys. Caiff ei ddefnyddio naill ai ar gyfer gwehyddu ffabrig (edau fain fel arfer), neu ar gyfer gwau ffabrig (defnyddir edau trwch amrywiol, gan ddibynnu ar y dilledyn gofynnol).

Strwythur gwlân

Mae strwythur ffibrau gwlân yn ei gwneud hi’n hawdd troelli’r fflîs, gan fod y ffibrau unigol yn glynu wrth ei gilydd, yn eu dal gyda’i gilydd. Cewch wybod mwy ynglŷn â sut caiff ffibrau gwlân eu strwythuro ar wefan Biotechnology Learning Hub, Seland Newydd .

Mathau o wlân

Camel: Edau foethus, feddal, tebyg i gashmir, sydd wedi cael ei wneud o is-got meddal y camel. Caiff ei ddefnyddio’n aml i wneud cotiau.

Cashmir: Edau feddal, ysgafn o ansawdd uchel, wedi’i wneud o is-got (blew) meddal yr afr cashmir. Mae ganddo nodweddion insiwleiddio da iawn.

Gwlân ŵyn: Edau feddal o ansawdd da sy’n elastig ac yn gryf, wedi’i wneud o gneifiad cyntaf oen (dafad iau na blwydd oed yn gyffredinol). Mae’r ffibr ar gael mewn lliwiau gwahanol, gan ddibynnu ar frîd yr oen.

Gwlân lama: Caiff is-got main lama ei defnyddio ar gyfer crefftau a dillad. Caiff y blew allanol mwy garw ei ddefnyddio ar gyfer eitemau fel rygiau. Mae’r ffibr ar gael mewn nifer o liwiau gwahanol, sy’n amrywio o wyn/llwyd, brown a du.

Merino: Edau fain, o ansawdd uchel, wedi’i chynhyrchu o fflîs dafad Merino. Mae’n hynod feddal ac amlbwrpas.

Pashmina: Edau foethus, feddal, wedi’i gwneud o is-flew main brîd o afar yng nghanolbarth Asia, a ddefnyddir yn gyffredin ar gyfer siolau.

Defaid: Mae’r mwyafrif o ddillad gwlanog yn cael eu gwneud o wlân defaid. Caiff fflîs dafad i nyddu a’i ddefnyddio i wneud brethyn neu edau. Mae bridiau gwahanol o ddefaid yn cynhyrchu fflîs o ansawdd a lliw gwahanol. Cewch wybod mwy am fridiau defaid Prydain a’u gwlân ar wefan British Wool Marketing Board.

Ffabrigau gwlanog

Dyma’r mathau mwyaf cyffredin o ffabrigau gwlanog sydd ar gael - mae nifer o rai eraill ar gael hefyd:

Crêp: Ffabrig ysgafn wedi’i wehyddu, gyda golwg crebachlyd, a gaffaelir trwy ddefnyddio edau ystof sy’n cael eu troelli’n dynn mewn cyfeiriadau eiledol.

Crêp dwbl: Crêp wedi’i wehyddu’n fain gyda dwy haen wedi’u bondio â’i gilydd.

Ffelt: Ffabrig matiog wedi’i wneud gan ddefnyddio gwres a siglo i glymu ffibrau’r gwlân – nid yw wedi cael ei wehyddu.

Gwlanen: Ffabrig meddal ac ysgafn wedi’i wehyddu.

Gabardîn: Ffabrig twil â rib groeslinol amlwg ar yr wyneb ac arwyneb llyfn ar y cefn.

Jersi: Ffabrig ysgafn wedi’i wehyddu’n fain, sy’n gorwedd yn dda.

Brethyn cartref: Ffabrig sy’n gwisgo’n dda, a ddefnyddir fel arfer ar gyfer dillad awyr agored cefn gwlad, gan fod y defnydd yn gwrthsefyll lleithder ac mae’n gryf. Caiff ei wneud  gyda gwead plaen, twil neu batrwm saethben.

Wstid: Ffabrig o ansawdd ag arwyneb llyfn caled (heb geden) sy’n cael ei wehyddu o edau wedi’i throelli’n gadarn wedi’i nyddu o wlân edafedd hir. Yn nodweddiadol, caiff ei ddefnyddio i wneud dillad teilwredig, fel siwtiau.

Gwlân wedi’i wau

Mae dillad fel siwmperi neu gardiganau’n cael eu gwneud o ffabrig wedi’i wau – cydgloi dolenni o un edafedd o edau i ffurfio’r ffabrig. Yn gyffredinol, caiff dillad eu gwau mewn darnau yn y siapau gwirioneddol sydd eu hangen, fel bod gan y ffabrig ymyl sefydlog (gan fod ffabrig wedi’i wau yn datod yn hawdd). Gellir gwneud dillad wedi’u gwau ar beiriannau neu â llaw. Defnyddir nodwyddau meintiau gwahanol a medryddion o edau i greu amrywiaeth o drwch. Gellir defnyddio nifer o gyfuniadau o batrymau a lliwiau i greu effaith creadigol.

Gofalu am eich dillad gwlanog

Mae gwlân yn ffabrig gwych, a gydag ychydig o ofal wrth olchi a storio eich dillad gwlanog, gallwch eu cadw nhw mewn cyflwr da yn hwy.

Storiwch eich siwmperi gwlanog wedi’u gwau a’ch dillad eraill yn wastad i’w cadw nhw’n edrych yn dda yn hwy. Dylech osgoi eu hongian ar gambrenni, gan fod hyn yn eu hymestyn nhw.

Golchi eich dillad gwlanog

Sut i osgoi gwyfynod dillad

Eisiau gwybod mwy am ofalu am ddillad gwlanog?

Gallwch ddarganfod mwy am wlân ar wefannau’r diwydiant canlynol:

British Wool Marketing Board

Campaign for Wool

Dysgwch fwy am gynaliadwyedd gwlân yn y neges flog hon gan Alex ar Sewrendipity.